Obóz koncentracyjny Stutthof

Obóz Stutthof rozpoczął działalność 2 września 1939 r. Został utworzony we wsi Stutthof położonej w Granicach Wolnego Miasta Gdańska (WMG) włączonego przez Niemców, wbrew prawu międzynarodowemu, 1 września 1939 r. do Rzeszy Niemieckiej.

Wolne Miasto Gdańsk z chwilą jego utworzenia, mocą postanowień traktatu wersalskiego, stało się zarzewiem konfliktu polsko – niemieckiego i odegrało szczególną rolę w polityce hitlerowskiej partii NSDAP, której pierwsze komórki powstały już w Gdańsku w połowie lat 20- tych. Gdańskiej NDSAP przewodził od 1930 r. Albert Forster, którego Hitler mianował Gauleiterem. Działania gdańskich narodowych socjalistów zmierzały m. in. do opanowania podstawowych dziedzin życia społecznego, kulturalnego i gospodarczego, likwidacji sił opozycyjnych oraz inwigilacji polskiego środowiska nie tylko z terenu WMG, ale również z polskiego Pomorza. W oparciu o doniesienia agentów i konfidentów stworzono kartotekę obserwowanych osób, która posłużyła w 1939 r. do ułożenia wykazów osób przewidzianych do aresztowania. Po przejęciu władzy przez gdańskich narodowych socjalistów w 1933 r. położenie Polaków i Żydów uległo znacznemu pogorszeniu. Nasilił się wobec nich terror fizyczny i psychologiczny. Bojówki SS  i SA atakowały polskie instytucje i obiekty handlowe, profanowały polskie godła i flagi. Obiektem agresji stali się gdańscy Żydzi oraz Polacy zwłaszcza umundurowani urzędnicy: kolejarze, pocztowcy i celnicy.

Władze gdańskie włączyły się w realizację planu, którego celem stała się fizyczna eksterminacja polskiej warstwy przywódczej. Akcję masowych aresztowań powierzono specjalnie powołanym grupom operacyjnym policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa- Einsatzgruppen. Operację tę nazwano kryptonimem Unternehmen Tannenberg, a  działania zmierzające do fizycznej eliminacji polskiej inteligencji Inteligenzaktion. Na terenie WMG do przeprowadzenia operacji Unternehmen Tannenberg senat gdański Volkstag powołał 3 lipca 1939 r. jednostkę służby bezpieczeństwa SS-Wachsturmbann, której dowódcą został Kurt Eimann.  W jej sztabie znalazło się wielu oficerów SS – późniejszych członków załogi obozu Stutthof, wśród nich m. in. SS-Sturmbanführer Max Pauly, późniejszy komendant obozu.

W lipcu 1939 r. Max Pauly razem z grupą wyznaczonych SS-manów z oddziału Eimanna otrzymał zadanie przygotowania tymczasowych miejsc internowania dla osób przewidzianych do aresztowania w chwili wybuchu wojny. Na ten cel przeznaczono budynek szkoły Victoria Schule w Gdańsku leżący na zapleczu komendy gdańskiej policji oraz wybrano teren dla przyszłego obozu w pobliżu wsi Stutthof. Na tymczasowe obozy przejściowe wytypowano koszary w Nowym Porcie (Neufahrwasser) w Gdańsku oraz teren żwirowni w Granicznej Wsi (Grenzdorf).

Przygotowania do utworzenia obozu w pobliżu wsi Stutthof  rozpoczęły się w połowie sierpnia 1939 r. Teren wyznaczony pod budowę obozu leżał na zachodnim jej skraju nieopodal funkcjonujących tam od lat trzydziestych XX w. Młodzieżowego Leśnego Ośrodka Wypoczynkowego, Domu Starców i leśniczówki. Na lokalizację obozu w tym miejscu miały również wpływ warunki geograficzne. Miejsce to otoczone było siecią kanałów, bagien, wśród lasu maskującego właściwe przeznaczenie obozu, leżało z dala od większych skupisk ludzkich, a okolicę zamieszkiwała ludność niemiecka. W połowie sierpnia 1939 r. SS- mani z oddziału SS-Wachsturmbann Eimann zainicjowali rozpoczęcie prac budowlanych. Przywieziona z gdańskiego więzienia grupa więźniów kryminalnych przystąpiła do budowy zalążków infrastruktury obozowej. Na ogrodzonej polanie o powierzchni 0,5 ha powstała polowa kuchnia, prowizoryczna latryna, umywalnia. Postawiono także kilkanaście namiotów.

1 września 1939 r. Niemcy napadły na Polskę. A. Forster ogłosił przyłączenie WMG do Trzeciej Rzeszy. Gdańskie gestapo rozpoczęło realizację akcji oczyszczania (Säuberungsaktion). Funkcjonariusze policji oraz SS- mani z oddziału Eimana przeprowadzili masowe aresztowania osób, których nazwiska znalazły się na listach proskrypcyjnych gestapo lub w księdze Sonderfahndungsbuch Polen. W ciągu pierwszych dni wojny na terenie WMG zatrzymano około 1 500 osób. Byli to m.in. pracownicy polskich urzędów, Poczty Polskiej, Polskich Kolei Państwowych, Rady Portu i Dróg Wodnych, Ekspozytury Urzędu Ceł, polscy lekarze, nauczyciele, księża, działacze polskich organizacji w WMG, gdańscy Żydzi. Zatrzymanych umieszczono w Victoria Schule, Nowym Porcie i Granicznej Wsi .

1 września 1939 r. wyselekcjonowano grupę ok. 150 więźniów przebywających w Victoria Schule. 2 września załadowano ich do kilku autobusów i wywieziono do wcześniej przygotowanego miejsca w Stutthofie. Od tego dnia obóz zaczął funkcjonować. W drugiej połowie września przebywało w nim już ok. 400 osób. W kolejnych miesiącach następowała jego systematyczna rozbudowa. Sukcesywnie przysyłano transporty polskiej i żydowskiej ludności z Pomorza. Do końca marca 1940 r. obóz Stutthof podlegał Komendanturze Obozów Jenieckich, która mieściła się w Nowym Porcie. W tym czasie obóz nosił nazwę Zivilgefangenenlager Stutthof. (Obóz Jeńców Cywilnych). Formalnie był podporządkowany władzom lokalnym – nadokręgowi SS „Wisła” w Gdańsku. O osadzaniu i zwalnianiu więźniów decydowało Gestapo w Gdańsku.

W czerwcu 1940 r. gdańskie gestapo skierowało do obozu pierwsze kobiety. Dało to początek istnieniu obozu kobiecego. Do końca 1940 r. w ewidencji obozowej ujęto 10 336 więźniów. Na miejsce zwolnionych i zmarłych więźniów gestapo kierowało kolejne osoby. Byli to przede wszystkim działacze polscy społeczni i polityczni z Pomorza, którzy uniknęli aresztowań w 1939 r., także uczestnicy kształtującego się na Pomorzu Gdańskim ruchu oporu.

Od 1 października 1941 r. obóz Stutthof uzyskał nową, dodatkową funkcję obozu pracy wychowawczej. Nazwę zmieniono na Arbeitserziehungslager Stutthof, SS-Sonderlager Stutthof. Gdańskie Gestapo, któremu został od tego dnia podporządkowany, zaczęło kierować transporty mężczyzn i kobiet uchylających się od pracy na rzecz Trzeciej Rzeszy, zbiegłych z miejsca przymusowej pracy, oskarżonych o jej złe wykonywanie, podejrzanych o sabotaż. Była to kategoria więźniów tzw. wychowawczych, których po 56 dniach pobytu w obozie lub wielokrotność tej kary zwalniano z obozu. Taką represyjną rolę pełnił obóz Stutthof wobec robotników przymusowych różnej narodowości, zatrudnionych w rolnictwie i przemyśle do końca swego istnienia. Liczbę osób, które trafiły do obozu na tzw.” wychowanie” ocenić można na około 10 tysięcy.

Ważnym wydarzeniem była wizytacja obozu Stutthof przez Reichsführera SS Heinricha Himmlera w dniu 23 listopada 1941 r. Himmler podjął decyzję o zmianie statusu obozu. Z dniem 7 stycznia 1942 r. obóz Stutthof przejęty przez Inspektorat Obozów Koncentracyjnych w Oranienburgu, uzyskał status państwowego obozu koncentracyjnego – Konzentrationslager Stutthof – i został włączony w realizację zadań ogólnoniemieckiej polityki eksterminacyjnej wobec innych narodów europejskich. Do KL Stutthof zaczęły przybywać transporty więźniów przesyłanych przez jednostki policyjne z innych regionów okupowanej Polski oraz więźniów różnych narodowości z innych obozów koncentracyjnych.  W roku 1942 do obozu Stutthof nadal kierowane były liczne transporty więźniów z terenu Pomorza Gdańskiego, północnego Mazowsza, Białostocczyzny i obszaru Generalnego Gubernatorstwa aresztowanych za udział w organizacjach konspiracyjnych. Z zachowanej dokumentacji obozowej wynika, że w roku 1942 osadzono w obozie 5 334 więźniów. Byli to m. in. Polacy, obywatele Związku Radzieckiego, Francuzi, Niemcy.

W roku 1942 nastąpiła zmiana na stanowisku komendanta. Max Pauly objął we wrześniu stanowisko komendanta obozu Neuengamme. W KL Stutthof zastąpił go                                      SS-Hauptsturmführer Paul Werner Hoppe. Funkcję tę pełnił do końca istnienia obozu tj. do maja 1945 r.

W drugiej połowie 1944 r. KL Stutthof został włączony w realizację akcji Endlösung der Judenfrage – Ostatecznego Rozwiązania Kwestii Żydowskiej. Między czerwcem a październikiem tego roku do ewidencji obozowej wpisano nazwiska prawie 50 tys. Żydów. Byli obywatelami prawie wszystkich państw europejskich.

Wśród więźniów osadzonych  w KL Stutthof w latach 1943 – 1945 byli  m. in. przedstawiciele litewskiej inteligencji i łotewscy mężowie stanu mający status tzw. więźniów honorowych, grupa 859 mężczyzn z warszawskiego więzienia Pawiak oraz 111 osób z Zamku Lubelskiego przywiezionych 24 maja 1944 r., 4432 osoby z transportów ludności cywilnej deportowanej z Warszawy w sierpniu i wrześniu 1944 r. w ramach likwidacji powstania warszawskiego. Do obozu Stutthof przywieziono policjantów norweskich, którzy odmówili  kolaboracji z Niemcami. Oddzielną grupę więźniów, izolowaną w tzw. obozie specjalnym, stanowili członkowie rodziny von Stauffenberg  i innych przetrzymywanych w odwecie za udział Clausa von Stauffenberga w zamachu na Hitlera w Kętrzynie.

W listopadzie 1944 r. stan osobowy obozu Stutthof wynosił około 57 056 osób. W tym czasie KL Stutthof zajmował powierzchnię 120 hektarów. W roku 1944 utworzono ok. 30 jego podobozów – filii. Rozmieszczone były na obszarze od Polic koło Szczecina na zachodzie, po Bydgoszcz i Toruń na południu i Królewiec na wschodzie. Przebywało tam około 30 tys. więźniów. Byli wykorzystywani do prac w fabryce benzyny syntetycznej, przemyśle okrętowym, zbrojeniowym, naprawach taboru kolejowego i innych.

Warunki w jakich więźniowie przebywali w obozie były bardzo ciężkie. Od momentu przybycia do obozu narażeni byli na szykany i bicie ze strony SS- manów, blokowych i więźniów funkcyjnych.  Przydział żywności jaki otrzymywali  pod względem ilościowym jak i kalorycznym był  niewystarczający. Ciągły jej niedobór powodował u więźniów chorobę głodową. Wszyscy zmuszani byli do pracy. Podział zatrudnienia opierał się na wykorzystywaniu więźniów do prac wewnątrz obozu i poza nim. Ciężka praca, nieludzkie warunki egzystencji, epidemie tyfusu plamistego wpływały na wzmożoną zachorowalnośc i śmiertelność więźniów.  Więźniów uśmiercano od czerwca 1944 r. w komorze gazowej oraz wykonywano wyroki śmierci przez powieszenie.

Pierwszych egzekucji dokonano już na początku 1940 r. Usunięto ze społeczności więźniarskiej osoby najbardziej zasłużone dla polskości Pomorza Gdańskiego. W wyniku wyroku policyjnego sądu doraźnego (Standgericht)11 stycznia rozstrzelano 22 Polaków, wybitnych działaczy z Gdańska, a 22 marca 1940 r. dalszych 67 Polaków – mieszkańców Gdańska i Pomorza.

Wobec faktu zbliżania się frontu wschodniego podjęto decyzję o ewakuacji obozu Stutthof i jego podobozów Było to najtragiczniejsze wydarzenie w jego historii. Wyprowadzenie więźniów z obozu odbyło się 25 i 26 stycznia 1945 r. W trasę marszu wyruszyło ok. 11 000 więźniów. W kolumnach ewakuacyjnych znaleźli się więźniowie osłabieni fizycznie, wielu z nich zarażonych było tyfusem i ci najczęściej ginęli z rąk eskorty SS. Marsz utrudniały warunki atmosferyczne – przenikliwy wiatr i mróz oraz głód. Po przybyciu więźniów do docelowych obozów ewakuacyjnych rozmieszczonych w okolicach Lęborka wykorzystano ich do prac przy budowie umocnień wojskowych. Warunki panujące w obozach przejściowych były skrajnie złe. Wielu zmarło na skutek tyfusu i głodu.  Ofensywa wojsk radzieckich pozwoliła na oswobodzenie więźniów w dniach od 10 do 12 marca 1945 r.

Trzy miesiące później 25 i 27 kwietnia 1945 r. ewakuowano pozostałych przy życiu więźniów drogą morską przy użyciu barek,  nie przystosowanych do rejsu pełnomorskiego i przewozu ludzi. Więźniów umieszczonych w ładowniach, pozbawiono pożywienia, wody i dostępu do świeżego powietrza. Wielu chorowało na tyfus plamisty. Zmarłych wyrzucano za burty. Trasy rejsu przebiegły odmiennie. Ostatecznie więźniowie KL Stutthof odzyskali wolność w  miejscowościach: Klintholm – havn na wyspie Mön w Danii oraz w Niemczech: Felnsburgu, Neustadt  nad Zatoką Lubecką i Eckernförde. Wyzwolonym więźniom  pomocy medycznej udzielili Anglicy, Szwedzi oraz Duńczycy. Zmarłych pochowali na cmentarzach. W wyniku ewakuacji drogami lądowymi  i morskimi zginęło od  18 do 20 tys. więźniów.

Po odejściu ostatniego transportu ewakuacyjnego obóz Stutthof przestał praktycznie funkcjonować. Teren obozu przejął Wehrmacht. Nad ranem 9 maja 1945 r. na teren byłego już obozu wkroczył oddział dywizji płk. Siemiona Cyplenkowa z 48. Armii 3. Frontu Białoruskiego dowodzony przez lejtnanta Saszę Jegorowa 3. batalionu 717. Pułku Piechoty. Żołnierze radzieccy zastali w nim około 100 więźniów, którzy uniknęli ewakuacji oraz  tysiące osób cywilnych i robotników przymusowych ewakuowanych z Prus Wschodnich i Pomorza.

Przez cały okres istnienia obozu Stutthof, od 2 września 1939 r. do 9 maja 1945 r., więziono w nim około 110 tys. osób – obywateli 28 państw. Najliczniejszą grupę narodowościową stanowili Żydzi. Największą natomiast grupą państwową byli Polacy, obywatele Związku Radzieckiego oraz Niemcy. Blisko 65 tys. więźniów zginęło na skutek chorób, ciężkiej pracy, fizycznego maltretowania i niedożywienia oraz ewakuacji w 1945 r.

 

Opracowanie: Agnieszka Kłys

 

 

 

Bibliografia do tematu:

Gąsiorowski Andrzej, Hitlerowskie przygotowania do agresji i eksterminacji Polaków na Pomorzu Gdańskim i w Wolnym Mieście Gdańsku, [w:] Stutthof. Hitlerowski obóz koncentracyjny, red. D. Steyer, oprac. zbiorowe, Warszawa 1988

Gliński Mirosław, Organizacja obozu koncentracyjnego Stutthof (1września 1939–9 maja 1945), Stutthof. Zeszyty Muzeum 1979, nr 3

Grabowska Janina, Marsz śmierci. Ewakuacja piesza więźniów KL Stutthof i jego podobozów 25 stycznia–3 maja 1945, Gdańsk 1992.

Grabowska-Chałka Janina, Stutthof. Informator historyczny. Przewodnik, Gdańsk–Sztutowo 2004.

Grot Elżbieta,  Rejs śmierci. Ewakuacja morska więźniów KL Stutthof 1945, Gdańsk: Muzeum Stutthof, 1993.

Drywa Danuta, Zagłada Żydów w obozie koncentracyjnym Stutthof (wrzesień 1939–maj 1945), Gdańsk 2001

Orski Marek, Struktura państwowa i skład narodowościowy obozu koncentracyjnego Stutthof w latach 1939–1945, Stutthof. Zeszyty Muzeum 1992, nr 10

Orski Marek, Ostatnie dni obozu koncentracyjnego Stutthof styczeń–maj 1945, Gdańsk 1998.