Muzeum Stutthof

Teren byłego obozu po 1945 roku i powstanie Muzeum Stutthof w Sztutowie

dr Marcin Owsiński

 

KL Stutthof został zajęty przez wojska Armii Czerwonej rankiem 9 maja 1945 roku. O sam obóz walki się nie toczyły, choć przez ostatnie miesiące wojny teren był ostrzeliwany i bombardowany z powietrza. Jeszcze 12 dni przed kapitulacją ostatnich jednostek niemieckich w rejonie ujścia Wisły i na Mierzei Wiślanej SS-manom udało się załadować na barki i „ewakuować” drogą morską do Niemiec około cztery tysiące więźniów, z których kilkudniowy rejs przeżyła połowa. Większość rozległego 120 hektarowego obszaru obozowego oraz okolicznych lasów zajęta była przez resztki kilkunastu porozbijanych oddziałów Wehrmachtu oraz kilkanaście tysięcy cywilów – niemieckich uciekinierów z Prus Wschodnich i robotników przymusowych. Mieszkali oni między innymi w kilkudziesięciu barakach Nowego Obozu w Stutthofie oraz jego zabudowaniach fabrycznych i magazynowych. Kilka dni przed ostateczną kapitulacją i ucieczką SS-mani spalili 10 baraków Obozu Żydowskiego oraz wysadzili częściowo obozowe krematorium niszcząc jego komin i ściany. W takim stanie obóz Stutthof został opanowany przez oddziały 48. Armii 3. Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej.

Pobyt Rosjan i zarzadzanie przez nich terenem byłego obozu trwały od maja do listopada 1945 roku. Do porządkowania byłego obozu  Rosjanie wykorzystywali latem 1945 roku grupy Niemców mieszkających w pobliskiej wsi Stutthof. Na podstawie dostępnych dokumentów i relacji nie można stwierdzić, aby teren lub część byłego obozu był przez Armię Czerwoną wykorzystywany do przetrzymywania osób zatrzymanych, albo żeby jakiekolwiek budynki były dokumentnie rozbierane.

Po wycofaniu się Armii Czerwonej z terenu Stutthofu co nastąpiło w listopadzie 1945 roku teren byłego obozu objęty został przez polską administrację, nie został jednak przekazany do nowo powstałej gminy Obozy (od 1947 roku Sztutowo), a pieczę nad nim objął skarb państwa w postaci Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego. Teren byłego KL Stutthof od strony urzędowej potraktowano jako wielki rezerwuar materiałów budowlanych i wyposażenia. W tym czasie rozpoczęła się urzędowa, ale też i indywidualna chaotyczna rozbiórka i niekontrolowany proces niszczenia substancji poobozowej.

Od jesieni 1945 roku zaczęła się krystalizować idea przejęcia przez byłych więźniów terenu byłego KL Stutthof. Procedura w która zaangażowanych było wiele urzędów oraz kancelaria premiera zakończyła się w marcu 1947 roku, kiedy Starosta Powiatu Gdańskiego powierzył teren byłego obozu Stutthof na rzecz gdańskiego okręgu Polskiego Związku Byłych Więźniów, przekazanie miało jednak tylko charakter symboliczny a nie prawny, gdyż nie sporządzono żadnego aktu przekazania własności. Równocześnie, w tym samym czasie, w Ministerstwie Kultury i Sztuki zaczęły się działania proceduralne związane z uznaniem Stutthofu za Muzeum i Pomnik Męczeństwa Narodu Polskiego. Już wówczas (1947-48) wspólnie z byłymi więźniami określono, że częścią muzealną będzie jedynie obszar byłego Starego Obozu wraz z krematorium i komorą gazową. Reszta terenu byłego obozu była już wówczas rumowiskiem porastającym lasem.

Związek Byłych Więźniów Politycznych starał się od 1947 roku zabezpieczyć pozostałości i teren Stutthofu: zatrudniono kilku wartowników, zbierano rzeczy wartościowe i materiały budowlane, porządkowano przestrzeń, starając się generalnie zabezpieczyć jej dalszą dewastację. Naturalnym było, że na najstarszej i najmniej zniszczonej części terenu byłego obozu powstanie muzeum – rozpoczęto już nawet akcję zbierania relacji i pamiątek oraz uzgadniano jego koncepcję działania.

W ciągu 1948 roku pretensje prawne co do własności terenu byłego obozu zaczęły wysuwać Lasy Państwowe. W końcu 1948 roku Polski Związek Byłych Więźniów  zrzekł się w umowie z Lasami terenu jakim zarządzał w Stutthofie, pozwolono mu tylko opiekować się merytorycznie nad częścią Starego Obozu, który spełniać miał funkcje muzealne. Szybko jednak nawet i ten niewielki obszar formalnie przekazano na rzecz Ministerstwa Kultury i Sztuki. Od początku 1949 roku dość intensywnie prowadzone do tego czasu prace Ministerstwa Kultury w kierunku utworzenia Muzeum Martyrologii w Stutthofie zaczęły tracić impet. Środki były coraz mniejsze, teren Starego Obozu mimo wpisania do Rejestru Zabytków nie był należycie zabezpieczany. W kwietniu 1949 roku rozebrano w majestacie prawa większość baraków Starego Obozu na tzw. „części muzealnej” – zostały 4 które stoją do dzisiaj.

W 1950 roku, kiedy Lasy Państwowe zalesiały powtórnie dziesiątki hektarów terenu byłego obozu i gdy Ministerstwo Kultury i Sztuki rozebrało już jedne z ostatnich jego baraków, w byłych murowanych budynkach części SS-mańskiej KL Stutthof rozlokowane zostały dwie kompanie Wojsk Ochrony Pogranicza. Aż do końca lat pięćdziesiątych kilkuset żołnierzy z poboru podległych ówczesnemu Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego (a następnie od 1956 MSW) mieszkało w byłej komendanturze obozu, defilowało i prowadziło strzelania na placu przed nią. Przyległy do budynku plac z kilkoma stojącymi jeszcze barakami poobozowymi traktowano jako magazyny i skład rupieci, dodatkowo nasadzając przed nimi rząd szybko rosnących topoli.

Po 1956 roku i na fali ówczesnej postalinowskiej „odwilży” wielu spośród stutthowiaków objęło eksponowane stanowiska w ówczesnym aparacie władzy (m.in. w Ministerstwie Kultury, Wojewódzkiej Radzie Narodowej, Sejmie i innych urzędach), to do nich dotarli przede wszystkim ci, którzy chcieli godnego upamiętnienia stopniowo coraz bardziej zapomnianego miejsca. W 1961 roku zapadła ostateczna decyzja polityczna i finansowa w sprawie powstania Państwowego Muzeum Stutthof w Sztutowie.

12 marca 1962 roku Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku wydało decyzję o powołaniu Muzeum na miejscu byłego hitlerowskiego obozu koncentracyjnego Stutthof. Kończyły się w ten sposób lata zapomnienia, a duża część Pomorzan, w tym byli więźniowie i ich rodziny, poczuła ulgę i dumę, że niełatwa historia najnowsza naszego regionu, której Stutthof jest i będzie jeszcze długo nieodłącznym elementem, znalazła swoje symboliczne uzewnętrznienie. Powołane oficjalnie w 1962 roku Muzeum funkcjonuje do dzisiaj. Organem prowadzącym Muzeum Stutthof jest Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Przez ponad 40 lat istnienia Muzeum zwiedziło kilka milionów ludzi z całego świata.

Muzeum jest jedną z najbardziej znanych placówek muzealnych i naukowych w krajobrazie historycznym Pomorza Gdańskiego. Dzieje się tak z jednej strony poprzez bezpośrednie związki Stutthofu z dziejami eksterminacji pomorskiej tzw. „warstwy przywódczej” w okresie 1939-1945 (polski kontekst postrzegania), wielonarodową strukturę osadzanych w obozie więźniów pochodzących z ponad 30 państw świata (kontekst międzynarodowy), jak również dogodne położenie miejsca pamięci na terenach często odwiedzanych przez duże grupy turystów z Polski i świata.

Muzeum od początku swojego istnienia starało się gromadzić pamiątki, relacje i dokumenty związane z historią obozu Stutthof. W związku z tym rozwijano przez cały czas jego istnienia różne formy działalności wystawienniczej, edukacyjnej, archiwalnej i naukowej, stale usprawniając sposób zarzadzania i ochrony nad muzealnym terenem byłego obozu. Od początku ważną misja muzeum było też rozwijanie kontaktów ze środowiskiem byłych więźniów oraz upamiętnianie śladów po historii Stutthofu na całym terenie północnej Polski. Przez prawie 60 lat istnienia Muzeum Stutthof pracowało w nim wielu zaangażowanych ludzi i specjalistów w zakresie upamiętniania historii. Dziś współczesne pokolenie pracowników miejsca pamięci mierzy się z wyzwaniami współczesności i przejmuje spuściznę świadków, którzy nieuchronnie od nas odchodzą.

Niewielkie, ale dumne ze swojej misji Muzeum oraz rzesze rokrocznie je zwiedzających gości dają pewność, że pamięć o tragicznej historii jaka miała tutaj miejsce nie zaginie i będzie przekazywana dalej.

 

Dyrektorzy Muzeum Stutthof w Sztutowie:

Tadeusz Matusiak, 1962-1972

dr Mirosław Gliński, 1972-1976

Janina Grabowska-Chałka, 1977-2004

Romuald Drynko, 2004-2007

Piotr Tarnowski, 2007-

 

 

Dla chcących wiedzieć więcej:

Grabowska-Chałka Janina, 40 lat Państwowego Muzeum Stutthof w Sztutowie 1962–2002, Sztutowo 2002.

Owsiński Marcin, Naznaczeni. Stutthof-Obozy-Sztutowo w latach 1945-1962. Dzieje gminy, gromady i miejsca pamięci, Sztutowo 2015.